Prof. Frits de Lange (PThU Kampen, Expertisenetwerk Levensvragen en Ouderen) verricht onderzoek naar menselijke waardigheid en ouderenzorg.

In de gezondheidsethiek is waardigheid een onbruikbaar, want vaag begrip, zeggen sommigen. Voor anderen is het juist onmisbaar als een kenmerk van goede zorg.

Om beter inzicht te krijgen in hoe het begrip waardigheid functioneert, is De Lange op zoek naar praktijkverhalen van ouderen zelf of hun naaste omgeving (in de zorg- en hulpverlening, maar ook daarbuiten) waarin waardigheid een rol speelt. Hebt u in uw eigen omgeving als oudere, professional, vrijwilliger en/of mantelzorger zo’n ervaring gehad, dan is hij geïnteresseerd in uw verhaal.

Mail het naar: delangefrits@gmail.com

(Over waardigheid gesproken: respecteer in uw mail s.v.p. de privacy van betrokkenen)

Dank!

Piet Houben, Interactief levensloopbeleid. Vensters en gereedschap om de tweede levenshelft vorm te geven. SWP Amsterdam 2009.

Met dit boek presenteert Houben (emeritus hoogleraar Toegepaste Sociale Gerontologie, consultant en trainer) een vervolg op en een update van Levensloopbeleid, dat in 2002 verscheen. Het is bestemd voor mensen die samen met hun omgeving in hun tweede levenshelft zich willen blijven ontwikkelen. Houben beschouwt de levensloop niet bij voorbaat als een opgaan, blinken en verzinken, maar als een voortdurende mogelijkheid  tot groei. Biologisch mag een mens over de vijftig over zijn top heen zijn, psychologisch en sociaal heeft hij nog veel groeipotentieel in huis, dat er om vraagt aangesproken en benut te worden. Het eerste deel van zijn boek is gewijd aan een theoretische verkenning van het ontwikkelpotentiaal van ouderen.
Deel II biedt concrete handvaten tot het interactief ontwikkelen van levensthema’s die ouderen een inspirerend toekomstperspectief kunnen bieden. Houben heeft in het kader van zijn betrokkenheid bij de Levensloop Academie veel ervaring opgedaan in het trainen en coachen van groepen ouderen, en biedt tal van werkvormen.
Het derde deel verandert van niveau en perspectief: omdat Houben ervan overtuigd is dat mensen alleen in samenspel met hun omgeving sturende invloed op hun levensloop kunnen uitoefenen, staat in dat deel de ontwikkeling van sociale innovatietrajecten centraal. Daarin wordt gestreefd een optimale match tot stand te brengen tussen wat mensen kunnen en willen (hun competenties en talenten) enerzijds, en wat de organisaties waarin ze als senior werken of waarvan ze deel uitmaken anderzijds (bijv. voor Vierde Leeftijders het verzorginghuis).
Hoewel bij eerste lezing deze perspectiefwisseling halverwege het boek, van micro (het individu) naar meso (organisatie) en zelfs macro (het sociale EU-beleid) als een stijlbreuk overkomt, is het boek het resultaat van één samenhangende visie op de betekenis van modernisering voor de levensloop in het algemeen en de tweede levenshelft in het bijzonder.  Maatgevend is daarbij  Houben’s inspirator, de filosoof Arnold Cornelis. Cornelis introduceerde de term ‘communicatieve zelfsturing’ om aan te geven dat de culturele evolutie  nu in een derde stadium is aanbeland: na het natuurlijke systeem uit de pre-moderne tijd, waarin alleen de vraag naar overleven geldt, volgde het moderne, sociale regelsysteem, waarbij het erom ging een politieke en sociale ordening te ontwerpen, waarin ieder individu zijn hiërarchische rol heeft te vervullen. Is de individuele mens daarin nog voorwerp van sturing, vanaf eind 20e eeuw ontstaat er een postmoderne samenleving die alleen kan functioneren als er beroep mag worden gedaan op zijn eigen zélfsturend vermogen. Wie dat vermogen niet gaandeweg zijn levensloop weet te ontwikkelen, zal in dit systeem niet optimaal tot ontplooiing kunnen komen. Hij zal  gemarginaliseerd worden als loser, en wordt hoogstens als voorwerp van formele of informele zorg bejegend.

Het spreken over autonomie, zelfmanagement, zelfsturing etc. is vanuit dit perspectief gezien meer dan alleen een trend, een normatief – en tijdelijk – ideaal van neo-liberalen; het is een fundamentele waarde die noodzakelijk moet worden nagestreefd om te kunnen overleven in de samenleving van de 21e eeuw.
Dit kerninzicht, ontleend aan Cornelis, wordt door Houben gecombineerd met o.a. moderniseringstheorieën van Giddens, Beck en Habermas, de psychologische flow theorie van Csikszentmihaly, gerontologische theorievorming  over coping van Baltes en systeemtheoretische bespiegelingen van Damasio.

Het resultaat is – conform ook Cornelis zelf – een systemische kijk op de tweede levenshelft. Bij alle waardering die ik voor het boek heb, stel ik hier mijn meest centrale vraag erbij. Het onoplosbaar conflict tussen leefwereld en systeem waaraan de mens in de postmoderniteit laboreert, ten onzent door bijv. Harry Kunneman treffend onder woorden gebracht, komt bij Houben niet tot uitdrukking. Er is hoogstens sprake van een mismatch, die door hetzij sociale innovatie (het organisatiesociologische perspectief), hetzij individuele coaching (het trainingsperspectief) moet worden vereffend.  Houben’s theoretisch perspectief lijdt daar niet aan en onder, omdat zijn mensvisie van meetaf aan met Cornelis systemisch van aard is, vanuit een spinozistisch totaalperspectief (zie p. 22) ontworpen. Houben beschrijft de enkeling in de derde persoon enkelvoud, en  kan – ondanks zijn regelmatige gebruik van het woord ‘existentieel’ –  hem of haar niet in de eerste persoon raken.

Hij strijkt de modernisering ook niet tegen de haren in.  De existentiële èn systemische ambivalenties en aporieën van de tweede moderniteit worden nauwelijks zichtbaar.  Houben conformeert zich wellicht te gemakkelijk aan één van de basistrends in de modernisering, die hij zelf beschrijft: ‘het steeds meer met behulp van wetenschap en technologie functioneel aanpakken van vraagstukken’. (p.132)

(Ik vond wel één treffende passage – op p. 134 – over een ‘doorgeschoten’ modernisering , die een onwenselijke fragmentering tot gevolg heeft, desastreus voor ouderen met  een verminderd stuurvermogen en een meervoudige zorgvraag. ‘Zij hebben bestaansproblemen op meer dan één levensdomein, maar dienen vanwege de fragmentatie van het verzorgingssysteem hun vraag in subvragen te knippen…’ Is de oplossing die Houben aandraagt, een ‘functieverbreding’ of een ‘gemengd functiedragerschap’  voor de professional echt een oplossing of een verschuiving van het probleem?)

Het boek levert ondertussen een schat aan theoretische inzichten, heldere analyses, en een palet aan concrete werkvormen, waarmee professionals die werken met ouderen hun voordeel kunnen doen. Wie dit boek weglegt,  heeft de idee, dat 45 plussers hebben afgedaan voor organisaties, voorgoed afgezworen. De overtuiging dat zelfsturing altijd communicatief is, en autonomie dus altijd relatief, wordt – ondersteund door een studie van Hortulanus e.a. over sociaal isolement – bovendien consequent vastgehouden. De ‘nieuwe oudere’ zal nog zoveel zelfvertrouwen en vermogen tot coping hebben, als hij geen ‘netwerker’ wordt en sociale vaardigheden verwerft, zal hij het in ons type cultuur afleggen. Tenslotte, waardevol is Houben’s boek ook, omdat het – in het verlengde van zijn vorige –  laat zien dat ouderenbeleid om complexe afstemming vraagt op meerdere niveaus (technologisch, sociaal-cultureel, politiek), en een integratie van meerdere kennisdomeinen. Wil de nieuwe oudere een waardevolle bijdrage kunnen (blijven) leveren aan de samenleving en voor zichzelf een zinvolle plek daarin kunnen innemen, dan zal elke eendimensionaliteit in het beleid moeten worden vermeden. Of Houben zelf echter voldoende weerwerk biedt om één vorm ervan (de technocratie) buiten de deur te houden?

Ouder worden spreekt niet vanzelf. Nu traditionele verwachtingspatronen en vertrouwde zingevingskaders verbrokkelen,  wordt er in de latere levensfase een groot beroep gedaan op het persoonlijke vermogen tot zingeving. Kan de ouderdom leiden tot levensvervulling? Prof. Alfons Marcoen (KU Leuven) heeft een leven lang onderzoek verricht op dit terrein. Hij stelt op dit seminar de vraag naar de zin van het ouder worden centraal. Hoe kunnen zorg- en hulpverleners beter worden toegerust om ouderen in hun omgang met die vraag te begeleiden?
De dag is bedoeld voor professionals in de ouderenzorg en -welzijn, gerontologen, theologen, psychologen, en andere geïnteresseerden in de doordenking van levensvragen.

Programma

10.30 – 10.40 uur Welkom en introductie: prof. dr Frits de Lange (PThU)
10.40 – 11.25 uur Prof.dr Alfons Marcoen (KU Leuven),  De zin van het ouder worden
11.25 – 11. 55 uur Drs. Bert Garssen (Helen Dowling Instituut, Utrecht), Zingeving en spiritualiteit in wetenschappelijk onderzoek
11.55 – 12.30 uur Discussie

12.30 – 13.30 uur Lunch

13.30 – 14.30 uur Dr. Gerben Westerhof / Dr. Ernst Bohlmeijer (Universiteit Twente), Einde verhaal of verhaal van het einde? ‘Narrative Foreclosure’: beschouwen ouderen te vroeg hun leven als afgesloten?
14.30 – 15.00 Drs. Thijs Tromp (PThU), Over de grenzen aan een flexibele identiteit
15.00 – 15.30 uur Discussie

Kosten: € 65,- (inclusief lunch); studenten € 32,50 (incl. lunch) op vertoon van geldige collegekaart

Plaats: PThU, vestiging Kampen, Oudestraat 6

Opgave:  Via het online aanmeldingsformulier op de website www.pthu.nl/existentiëlegerontologie.
Graag aanmelden voor 30 april 2009.

Na aanmelding krijgt u rond de sluitingsdatum een factuur toegezonden. Annulering zonder bijkomende kosten uiterlijk zeven dagen van tevoren, daarna bedragen de annuleringskosten € 25,–.

Meer informatie bij Hinke Hendriks-Krist, PThU vestiging Kampen, tel. 038 – 33 71611 of e-mail (hhendriks@pthu.nl), en op www.pthu.nl/existentiëlegerontologie.

Over de inleiders:

• Prof. dr Alfons Marcoen is emeritus hoogleraar otwikkelingspsychologie en pychogerontologie aan de K.U.Leuven. Hij publiceerde onlangs: Als de schaduwen langer worden. Psychologische perspectieven op ouder worden en oud zijn (samen met R. Grommen & N. van Ranst, Lannoo Campus 2006).

• Drs. Bert Garssen is psychofysioloog en werkzaam bij het Helen Dowling Instituut (begeleiding bij kanker) en doet o.m. onderzoek naar spiritualiteit. Eerder was hij als onderzoeker verbonden aan de afdelingen psychiatrie van de Universiteit van Utrecht en Vrije Universiteit te Amsterdam, en de afdeling medische psychologie van het Academisch Medisch Centrum te Amsterdam.

• Dr Ernst (E.T.) Bohlmeijer is psycholoog en sinds 2007 verbonden aan de Universiteit Twente. Hij is gespecialiseerd in preventie van psychische stoornissen, ontwikkeling en evaluatie van preventieve trainingen voor mensen met psychische klachten, narratieve psychologie, life-review en mindfulness. Publicaties o.a. De betekenis van levensverhalen, theorie, onderzoek en toepassingen 2007 (met  L. Mies & G. Westerhof (red). Houten 2007). De verhalen die we leven. Narratieve psychologie als methode, Amsterdam 2007.

• Dr. Gerben (G.J.) Westerhof, psychogerontoloog, is sinds dit jaar verbonden aan de Universiteit Twente (daarvoor aan de Radboud Universiteit) en doet onderzoek naar cultuur, identiteit en ouder worden. Hij publiceerde o.a. Ageing in Society: European perspectives on gerontology (met J. Bond, S.M. Peace, F. Dittmann-Kohli, London 2007). En:  De betekenis van levensverhalen, theorie, onderzoek en toepassingen (met E. Bohlmeijer, en L. Mies, Houten 2006).

• drs. Thijs Tromp (theoloog) bereid een promotie voor aan de Protestantse Theologische Universiteit (locatie Kampen) over de effecten op de zinervaring van het maken van levensboeken door ouderen. Daarnaast is hij stafmedewerker ethiek en zingeving bij Reliëf, christelijke vereniging van zorgaanbieders in Utrecht.

De PThU is kernpartner in het Expertisenetwerk Levensvragen & Ouderen (www.netwerklevensvragen.nl)
In samenwerking met Reliëf wordt elk voorjaar de Masterclass Ouder Worden in Perspectief aangeboden (www.pthu.nl/masterclass).

‘Goed Ouder Worden’ – Iets anders dan jong blijven.

Op donderdag 12 maart a.s. vindt in Ottone, in de binnenstad van Utrecht, het congres Goed Ouder Worden plaats. Dit congres is een initiatief van de Universiteit voor Humanistiek (UvH), in het bijzonder van de projectgroep “Goed ouder worden: welzijn, zingeving en menselijke waardigheid in de levensloop”. Deze projectgroep werd in 2008 in het leven geroepen en bestaat uit een interdisciplinaire groep wetenschappelijke onderzoekers van binnen en buiten de UvH. Het project “Goed ouder worden” haakt nadrukkelijk aan bij de onderzoeksmissie van de UvH, die primair gericht is op zingeving en humanisering.

Tijdens dit congres hopen de sprekers aan een breed publiek duidelijk te maken waarin “het goede” van goed ouder worden volgens hen gelegen is, en hoe dat “goede” in concrete praktijken van goed ouder worden gestalte kan krijgen. De vraag naar “goed ouder worden” is onder meer van belang omdat de levensverwachting in het westen in betrekkelijk korte tijd dermate is gestegen dat velen een relatief lang leven als oudere zullen leiden terwijl nog maar weinig is nagedacht over goede invullingen daarvan. De meeste actuele gerontologische beschouwingen zijn economisch, sociaal-psychologisch, biologisch dan wel medisch van aard. Op dit congres wil de projectgroep nadrukkelijk ook aandacht vragen voor de normatieve en existentiële kanten van het ouder worden.

Het congres zal worden voorgezeten door Prof.dr. Joep Dohmen, Hoogleraar wijsgerige en praktijkgerichte ethiek aan de Universiteit voor Humanistiek.

Een drietal sprekers zal aan bod komen:

- Drs. Anneke Sools zal spreken over gezond ouder worden en daarbij in het bijzonder ingaan op het narratieve (verhalende) aspect. Zij stelt voor om gezond leven te bepalen als levenslang proces van zelfontwikkeling. Zij zal de vraag aan de orde stellen of het proces van gezond ouder worden ondersteund kan worden door het versterken van de narratieve vermogens van ouderen.

- Prof.dr. Alexander Maas gaat in op actuele ontwikkelingen van zorgorganisaties en zorginstellingen. Hij denkt dat zorgorganisaties, ook bij het ontwikkelen van nieuwe producten en concepten, meer oog moeten hebben voor de behoeften van ouderen. Zorginstellingen zouden zich daarnaast nadrukkelijker kunnen en moeten verbinden met andere spelers in de wijk.

- Prof.dr. Jan Baars richt de aandacht op een conceptuele analyse van het (goede) ouder worden. Hij inventariseert een aantal belangrijke opvattingen over ouder worden, over goed ouder worden, en analyseert de gevolgen waartoe zulke opvattingen hebben geleid. Ten slotte doet hij een voorstel voor ´goed´ ouder worden: niet pathologisch maar existentieel, niet categoriserend maar individualiserend, niet medicaliserend maar humaniserend.

Bovenstaand programma stelt belangrijke invalshoeken en vragen over goed ouder worden aan de orde. Als deelnemer krijgt u uitvoerig de gelegenheid om in debat te gaan met de sprekers. De projectgroep hoopt u dan ook op 12 maart te mogen begroeten als deelnemer aan dit congres. Aanmelden kan via de website http://www.goedouderworden.nl . Voor informatie kunt u mailen naar de congresorganisatie: info@goedouderworden.nl .

Hoe worden we oud én gelukkig?

www.gelukkigoud.nl presenteert een blog over de voorwaarden voor een gelukkige ouwe dag. De site is geopend naar aanleiding van de documentaire ‘Gelukkig Oud’ van Ike Bertels, in 2007 uitgezonden door de HUMAN. Inmiddels werkt Ike Bertels aan een documentaire over Leo Vroman (de dichter, 93) en zijn vrouw Tineke (87). Zij doet daarvan wederom verslag op het weblog.

Op de community van Gelukkig Oud kunnen ervaringen worden uitgewisseld.

Kinderen van ouders die steeds meer hulp nodig hebben en zich het hoofd breken over de filosofie van het verzorgingstehuis waar zij een plek voor hun ouders zoeken kunnen er hun verhalen kwijt, maar ook verzorgers die met vragen zitten. Ook (aanstaande) bewoners van woon/zorgcomplexen kunnen hier hun ervaringen uitwisselen.

Aandacht voor levensvragen is verbonden met een goede kwaliteit van ouderenzorg. Het kunnen omgaan met levensvragen van cliënten hoort bij de taak van elke zorgverlener, welzijnswerker en specifieke groepen vrijwilligers. Door onder meer de grote nadruk op efficiency en marktdenken is dit besef naar de achtergrond verdrongen. Daarom start op 16 december 2008 het Expertisenetwerk Levensvragen ouderen.

Het Expertisenetwerk Levensvragen wil kennis en ervaringen over het omgaan met levensvragen van ouderen structureel verzamelen, uitwisselen en verspreiden. Beleidsmedewerkers, leidinggevenden en uitvoerenden in zorg en welzijn kunnen zich bij het netwerk aansluiten en bij de kernpartners en elkaar terecht voor inhoudelijke informatie, praktische instrumenten en vragen over omgaan met levensvragen.

Negen organisaties bundelen in het netwerk hun krachten: ActiZ, Agora, MOgroep, PCOB en Unie KBO, PThU, Reliëf, Vereniging Het Zonnehuis en Vilans. Vilans is uitvoerder van het netwerk.

Op 16 december 2008 wordt het Expertisenetwerk gelanceerd en de website geopend.

Kijk vanaf dan op:

http://www.netwerklevensvragen.nl

door Max de Coole

Volgens de opstellers van het manifest ’Waardige Zorg Nederland’ dat op 4 november j.l. zou worden aangeboden aan staatssecretaris Bussemaker, komt de hulp aan ouderen steeds meer onder druk te staan. De aanpak van de overheid draait volgens hen niet om de ouderen zelf, maar om kostenbeheersing
Diezelfde dag confereerden in Ede professionals uit de ouderensector onder de titel ‘Het einde van de ouderenzorg?’. Een alarmerende titel, op het eerste gezicht. Maar op het congres in Ede (t.g.v. het jubileum van het tijdschrift Gerōn) werd niet richting Den Haag geklaagd, maar werden nieuwe wegen verkend en initiatieven gepresenteerd. Het manifest Waardige Zorg constateert ‘We (de zorginstellingen) waren de bal kwijt en kwamen nooit meer in ons spel’. En de boosdoener is blijkbaar de overheid. Het  klassieke ‘wij – zij’ schema.
Nu zijn er veel kritische noten te kraken over het gevoerde (ouderen)zorgbeleid van de overheid in de afgelopen jaren. Verschraling van de zorg is helaas aan de orde en dat is ernstig. Maar om op de zorgelijke situatie van nu en straks de klassieke reflex los te laten en de schuldige van alle kwaad aan gene zijde aan te wijzen, doet onrecht aan de situatie en is bovendien verre van constructief.
Onthullend is daarbij hoe het manifest de sector zelf in beeld brengt. Het constateert dat zorginstellingen inmiddels hun eigenheid, ja zelfs identiteit en maatschappelijke positie zijn kwijt geraakt, en dat het weerwoord van de sector veel te lang is uitgebleven. Alsof het alleen om een ‘weerwoord’ zou moeten gaan.
De benadering van de opstellers van het manifest geeft blijk van een benauwende verkokering. Zorgaanbieders ventileren hun ongenoegen en er lijkt geen sprake van dat er ook maar een moment buiten het eigen territoir gekeken en geacteerd is. Er bestaan in de ouderenzorg blijkbaar alleen maar zorginstellingen en die hebben het moeilijk. Einde bericht.
Gelukkig zijn er ook hele andere geluiden uit dezelfde sector te beluisteren.
Het gaat om creatieve,  sectoroverstijgende initiatieven, waaronder projecten in het kader van de zogenoemde transitiearena’s binnen  de AWBZ. Maar ook om innovatieve projecten in de welzijnssector, zoals binnen het landelijke programma ‘Zilveren kracht’, waar maatschappelijk activering van ouderen in praktijk wordt gebracht.
De noodzaak wordt gevoeld dat er geheel nieuwe wegen moeten worden ingeslagen met vooral één gemeenschappelijk kenmerk: doe het niet alleen!
Peter Weyers gaf tijdens het congres in Ede een inkijkje in de aanpak van de stichting Maat in de regio Nijmegen, waar op eigen kracht en met eigen middelen een brede netwerkorganisatie is opgebouwd en tot een hoopvolle nieuwe invulling van de domeinen wonen, zorg en welzijn gekomen wordt.
En dan de burger.
Het beeld van de kwetsbare burger is blijkbaar zo dominant voor de ondertekenaars van het manifest, dat we de cliënt niet veel anders tegenkomen dan als object van zorg.
Frits de Lange, hoogleraar ethiek te Kampen, hield tijdens hetzelfde congres een pleidooi voor een nieuwe vorm van burgerschap. Het zwarte pieten tussen een overheid met de hand op de knip en de klagende burger moet ophouden. Beide moeten samen werken aan een burgerschap, waarvan zorg een integraal onderdeel is geworden.
Er zijn belangrijke brede maatschappelijke bewegingen die een meer hoopvolle insteek bieden dan het droefstemmende manifest over waardige zorg. Denk aan de beweging ILC Zorg voor Later en naar ik verwacht, ook het binnenkort in de openbaarheid tredende Senior.Nu!, dat een omslag in denken over de rol van ouderen zelf voorstaat en een breed gedragen initiatief is van de gezamenlijke brancheorganisaties in de ouderensector en het CSO, de samenwerkende ouderenorganisaties in Nederland.
De in het manifest bepleite reflectie over de ouderenzorg zal dan ook echt over veel meer moeten gaan, dan alleen over bezuinigingen en deregulering in de zorg.

Max de Coole was tot begin 2007 directeur van de Stichting Welzijn Ouderen Nijmegen en is thans hoofdredacteur van Gerōn, tijdschrift voor ouder worden & maatschappij (www.tijdschriftgeron.nl).

Vier jaar geleden gaf ZonMw aan de PThU, Reliëf en Kaski de opdracht onderzoek te doen naar de effecten van het werken met levensboeken in de ouderenzorg. Al langere tijd wordt reminiscentie, life review en het maken van levensboeken toegepast in de intramurale zorg voor ouderen.

Uit de reacties van betrokkenen blijkt keer op keer hoe waardevol dit kan zijn voor zowel de bewoners die eraan meedoen, als voor zorgverleners. Onduidelijk was of deze positieve verhalen een reëel beeld van de werkelijke effecten gaven en ook was er onvoldoende duidelijkheid over welke factoren verantwoordelijk zijn voor eventuele positieve effecten.
Het onderzoek richtte zich daarom op de effecten van het maken van levensboeken op welbevinden en de zorgrelatie. Ook werd onderzocht wat de effecten waren op de kwaliteit van de vertelde verhalen, vanuit de veronderstelling dat juist een verandering in de narratieve kwaliteit van de levensverhalen verantwoordelijk zou zijn voor effecten op het welbevinden.

Tijdens de slotconferentie zullen de resultaten worden gepresenteerd. De projectgroep stelt het op prijs als u op deze conferentie aanwezig wilt zijn om vanuit uw expertise commentaar te geven op de bevindingen.
In het ochtenddeel van de conferentie verzorgen prof. James Day en prof. John Swinton een lezing over het belang van het narratieve perspectief voor de menswetenschappen en voor de zorg. De voertaal van dit onderdeel is Engels.
Het tweede deel staat in het teken van de presentatie van de resultaten en de implementatie van de ontworpen levensboekmethode. De discussie over de uitkomsten van het onderzoeksproject staat onder leiding van dr. Ernst Bohlmeijer. De voertaal van het tweede deel is Nederlands.

Voor meer informatie over de conferentie: klik hier

Bent u als professional of als vrijwilliger betrokken bij de begeleiding van ouder wordende mensen in hun levensvragen?

In januari 2008 startte voor het eerst de Masterclass Ouder Worden in Perspectief, een intensieve cursus van tien maandagen in het voorjaar. In het voorjaar van 2010 zal hij voor de derde keer worden aangeboden, wegens succes geprolongeerd.

U kunt zich aanmelden bij het bureau van de PThU (mw. Hinke Hendriks, tel. 038-543611;hhendriks@pthu.nl).

VOOR 2010 IS HET MAXIMUM AANTAL DEELNEMERS BEREIKT.

IN 2011 WORDT DE MASTERCLASS OPNIEUW AANGEBODEN.

SCHRIJF U NU ALVAST IN!

ACHTERGRONDEN:

• De ouderen van nu en straks worden gemiddeld ouder en zijn gemiddeld langer vitaal dan voorheen. Ze worden ook anders oud: hun zelfredzaamheid en hun mogelijkheden om deel te nemen aan de samenleving nemen toe. Dit beïnvloedt het ouderenbeeld: de oudere wordt van object van zorg (een ‘grijze plaag’) steeds meer beschouwd subject van zijn of haar levensloop (een ‘zilveren motor’).
• Door de verlenging van de levensduur lijken er twee soorten ouderen te ontstaan: mondige jonge ouderen, die de kroon op hun leven kunnen zetten, en oudere ouderen, die steeds meer van zorg afhankelijk worden.
• Het ouder-worden leidt mensen binnen in nieuwe levensfasen, met nieuwe mogelijkheden en uitdagingen. Wie ouder wordt, doorloopt een leerproces met specifieke ontwikkelingstaken waarvoor geen blauwdruk klaarligt.
• Door processen van ontkerkelijking en individualisering moeten en willen mensen steeds meer zelfstandig hun weg zoeken in fundamentele levensvragen met betrekking tot hun ouder-worden. De verzuiling is voorbij, de zekerheden van vroeger wankelen, maar het verlangen naar zin blijft.
• Het Nieuwe Ouder Worden is niet alleen een succesverhaal. Winst en verlies, het leren leven met kwetsbaarheid en eindigheid èn het streven naar zelfvoltooiing, verval en vervulling verdienen beide de aandacht.

VERTREKPUNTEN:

• In de omgang met ouderen worden mensen geconfronteerd met hun eigen ouder worden. Acceptatie van en inzicht in het eigen ouder worden is essentieel voor een goede begeleidingspraktijk.
• Geloof, zingeving en spiritualiteit zijn essentiële dimensies in het menselijk leven en van grote waarde bij het leren omgaan met levensvragen. Ouder worden plaatst mensen voor indringende vragen over eindigheid, autonomie en afhankelijkheid, arbeid en zingeving, verbondenheid en eenzaamheid, verval en zelfvoltooiing. De christelijke geloofstraditie is daarbij voor ouderen binnen en buiten de kerk in onze samenleving een blijvende, belangrijke voedingsbron.
• Trefwoorden voor de leergang: Informatie (bewustwording), Introspectie (bezinning), Inzicht (in de praktijk) en Inspiratie opdoen door het leren aan en met elkaar.

DOEL:

Deze leergang verhoogt de kwaliteit van de begeleiding van ouderen door:

• reflectie op de betekenis van ouder worden in onze samenleving van nu en straks (ochtend-deel)
• momenten van reflectie op je eigen leven en ouder worden (deel van de middag)
• een kritische bezinning op de eigen begeleidingspraktijk van ouderen in hun omgang met levensvragen (slotdeel van de middag)

VOOR WIE?

De leergang is bestemd voor professionals (geestelijke verzorgers, pastores, predikanten, managers, zorg- en hulpverleners), vrijwilligers (kaderleden ouderenbonden, adviseurs), en mantelzorgers die een academische verdieping zoeken voor hun beroeps- of vrijwilligerspraktijk waarin ze ouderen op hun levensweg begeleiden.

Voor mensen die willen leren over zichzelf en ouderen, hun ervaringen willen delen met anderen, op zoek zijn naar concrete handvaten én inspiratie op willen doen.

DOOR WIE?

Deskundigen op het gebied van gerontologie, ouderenzorg, ethiek en spiritualiteit, met ervaring in de praktijk van de begeleiding van ouderen.

WAT BRENGT HET DE CURSIST?

Wie de leergang heeft doorlopen heeft

• Verdiepte kennis van en inzicht in hedendaagse ontwikkelingen rond het ouder worden van zichzelf en anderen, en van de begeleiding van en zorg voor ouderen;
• Een doorleefde houding tegenover de eigen levensvragen en thema’s rond het ouder worden;
• Verdiept inzicht in de eigen begeleidingspraktijk en de essentiële leermomenten daarin;
• (Nieuwe) vaardigheden opgedaan voor de begeleiding van ouderen in levensvragen, die in de eigen begeleidingspraktijk kunnen worden toegepast.

WELKE OPZET?

Tien dagen in het voorjaar verdeeld over twee dagdelen:

• Van 10.15 – 12.45 uur: hoor- en werkcolleges
• Van 13.45 – 16.15 uur: terugkoppeling van het ochtendthema naar de eigen begeleidingspraktijk d.m.v. persoonlijke reflectie, zelf ingebrachte casussen, intervisie en introductie in methodieken.
• Locatie: Protestantse Theologische Universiteit, vestiging Kampen

Voorafgaand aan de start vindt er met elke deelnemer een kennismakingsgesprek plaats om specifieke leerdoelen in kaart te brengen.

Voor elke studiedag is er een (beperkte) literatuuropgave.

Na elke studiedag schrijven de deelnemers een persoonlijke reflectie.

Er is gelegenheid voor eigen casusinbreng in het praktijkdeel.

De leergang wordt afgesloten met een creatieve presentatie door iedere deelnemer.

HET PROGRAMMA

is zo opgezet, dat de ochtenden gewijd zijn aan de theorie (in het eerste semester staat het ouder worden centraal, in het tweede de levensvragen), en de middagen besteed worden aan de terugkoppeling daarvan naar een persoonlijke doordenking van de eigen begeleidingspraktijk.

CURSUSTARIEF: Euro 1495,- (onder voorbehoud)

Docenten in 2009 waren Kees Knipscheer, Cees Hertogh,  Carlo Leget, Renée van Riessen, Hanneke Meulink-Korf, Cora van der Kooij, Ruard Ganzevoort, Marinus van den Berg, Martin Boekholdt, Arthur Polspoel.

Inlichtingen: prof. dr. Frits de Lange (fdelange@pthu.nl)

of drs. Wout Huizing (wout.huizing@casema.nl)

]]> http://goedoudworden.wordpress.com/2008/10/10/aankondiging-masterclass-ouder-worden-in-perspectief/feed/ 1 fritsdelange Protestantse Theologische Universiteit Reliëf http://goedoudworden.wordpress.com/2008/08/30/congres-het-einde-van-de-ouderenzorg-4-november-2008-de-reehorst-ede/ http://goedoudworden.wordpress.com/2008/08/30/congres-het-einde-van-de-ouderenzorg-4-november-2008-de-reehorst-ede/#comments Sat, 30 Aug 2008 18:13:31 +0000 FL http://goedoudworden.wordpress.com/?p=60 ]]>

Congres Het einde van de ouderenzorg?
Jubileumcongres Tijdschrift Geron

De voorspellingen voor de opvang van het kwetsbare deel van de aanstormende babyboomers zijn soms dramatisch. Als zwaard van Damocles hangt een nijpend tekort aan hulpverleners boven de sector.

Daarom kondigen zich ingrijpende wijzigingen aan, zowel inhoud als vorm van de zorg moet op de schop. Steeds meer mensen willen zo lang mogelijk thuis blijven wonen. In combinatie met de gevolgen van de Wmo-operatie levert dat een fikse verschuiving richting zorg aan huis op. Verzorgingstehuizen worden gesloopt of, in het beste geval, omgebouwd tot een verzameling kleine woonunits. Behalve een tekort aan hulpverleners dienen zich aanzienlijke budgettekorten aan. De ouderenzorg dreigt voor een groeiende groep ouderen onbetaalbaar te worden.

Komt de ouderenzorg met dit alles tot een einde? Of zijn er toch nog hoopvolle initiatieven?

Over deze en andere vragen zal het gaan tijdens dit jubileumcongres.

In de ochtend informatieve lezingen en een ferm, actueel debat; in de middag interactieve workshops onder leiding van Geronredacteuren, aan de hand van voorbeelden uit de dagelijkse praktijk van de zorg voor en het welzijn van ouderen.

In dit congres geven we antwoord op de volgende vragen:

• Zien wij ons gedwongen om terug te keren naar de doe-het-zelf-samenleving?
• Sluit de politiek wel aan bij wat onder ouderen en in de zorg- en welzijnssector leeft?
• Houden we niet een veel te positief verhaal over ouderen en de ouderenzorg?
• Wordt het geen tijd dat ouderen zich zelf veel meer met zorg voor hen gaan bemoeien?
• Is een grote systeemwijziging in de zorg noodzakelijk?
• Hoe verhouden de inmiddels al wat sleets geraakte begrippen ‘markt’ en ’samenwerking’ in de ouderenzorg zich tot elkaar?
• Lijden we aan een vertrouwensprobleem in de dienstensector?
• Geven we de hulpverlener wel voldoende vertrouwen om hulpverlener te kunnen zijn?

Over deze en andere vragen zal het gaan tijdens dit jubileumcongres. In de ochtend informatieve lezingen en een ferm, actueel debat; in de middag interactieve workshops onder leiding van Gerōnredacteuren, aan de hand van voorbeelden uit de dagelijkse praktijk van de zorg voor en het welzijn van ouderen.

Programma

9.00 Ontvangst en registratie

10.00 Opening en toelichting op het programma door de dagvoorzitter, Godelieve van Heteren

10.15 Ouderenzorg in de 21e eeuw – waarom en waartoe? door Frits de Lange

10.40 Een noodzakelijke nieuwe koers in de zorg voor ouderen, door Ria Wijnen

11.05 Koffiepauze

11.30 Debat o.l.v. Godelieve van Heteren
Centrale vraag in het debat: Het einde van de ouderenzorg, alarmerend of valt het allemaal reuze mee?

Deelnemers: Jos van de Lans, Frits de Lange, Ria Wijnen, Peter Weyers, Joop Belderok, Martin Boekholdt & Dick Sipsma.

12.30 Lunchpauze

14.00 uur Deelsessies, 1e ronde

14.45 Theepauze

15.15 Deelsessies, 2e ronde

16.00 Napraten/borrel

Ga naar www.ouderenzorgcongres.nl voor meer informatie en aanmelding.

De belangstelling voor ouderen en hun levensverhalen groeit. Steeds meer ouderen schrijven hun eigen verhalen, steeds meer mensen laten hun verhaal optekenen door een ander. De erfenis wordt bewaard. Het eigen verhaal biedt veel mogelijkheden tot gesprekken en soms ook tot hernieuwde contacten.
Waaróm schrijven mensen hun levensverhalen?
Wat levert het hen op?
En waarover gaan die verhalen?

In oktober verschijnt het boek In mijn koffer op zolder; Verhalen van ouderen voor ouderen.
27 ouderen vertellen in interviews wat het schrijven van hun eigen levensverhalen voor hen betekend heeft.

Het is als een caleidoscoop, want de motieven zijn veelkleurig en veelvormig, net als de onderwerpen van hun verhalen. Ouderen willen hun verhalen doorgeven, de balans opmaken, terugblikken op het geleefde leven, orde scheppen in hun eigen herinneringen of met zichzelf in het reine komen. Via hun verhalen bevestigen ze zichzelf, ontmoeten ze mensen en zijn er nieuwe mogelijkheden tot gesprek. Het eigen levensverhaal als schatkist. De interviews geven een kijkje in voorbije werelden, maar ook in het hier en nu van de ouderen en de wijze waarop zij het schrijven gebruikt hebben om hun verdere leven vorm te geven.
De verhalen die de 27 ouderen zelf schreven over gebeurtenissen en ervaringen uit hun leven, vullen de interviews aan. Een veelheid aan thema’s komt zo aan de orde. Verhalen over lentes en liefdes van toen, de eerste auto, een baljurk en het badhuis. Verhalen over huizen en geuren van vroeger. Verhalen over zakgeld, zondagmorgens en  zomeruitstapjes. Verhalen over oorlog en bevrijding, vaders en moeders, feesten en verdriet.  Verhalen die eigen herinneringen op zullen roepen.

In mijn koffer op zolder is een lees- en voorleesboek barstensvol verhalen over vroeger.
Een boek voor op het nachtkastje, voor in de luie leesstoel en voor aan de ontbijttafel. Verhalen ván ouderen vóór ouderen en ook voor degenen die belangstelling hebben voor hun geschiedenis.
Maar het is ook een voorleesboek: als we verhalen voorlezen aan geliefden, vaders, moeders, en oude mensen die we kennen, worden nieuwe verhalen wakker en komen we in gesprek met elkaar over vroeger. De interviews in het boek zetten ons bovendien aan het denken: over de zin van het eigen levensverhaal, over redenen om te schrijven, over het effect van het nadenken over het voorbije leven.
Het is een boek voor zowel mensen die op zoek zijn naar hun eigen herinneringen áls voor diegenen die beroepsmatig werken met ouderen en hun levensverhalen: activiteitenbegeleiders, verzorgenden, pastores en geestelijk verzorgers, hulpverleners, schrijfdocenten, ouderenadviseurs en welzijnswerkers.

José Franssen is andragoge en heeft zich gespecialiseerd in het werken met ouderen en hun levensverhaal. Zij publiceerde o.a. Van vroeger, levensverhalen schrijven met ouderen (1995), Luisteren in je leunstoel, handboek voorlezen aan ouderen (2004), Heb ik zóveel verteld? Zóveel blaadjes? levensverhalen van bewoners en personeel van St. Anna (2005)

Het verschijnen van In mijn koffer op zolder is aanleiding voor het organiseren van twee bijzondere presentaties, op 19 en 23 oktober 2008. Na de feestelijke presentatie van het boek in het kader van de Week van de Geschiedenis op een prachtige locatie in Maastricht op zondagmiddag 19 oktober, volgt op 23 oktober een inspirerende studiemiddag bij de uitgever Bohn Stafleu van Loghum in Houten. Tijdens beide presentaties zal de auteur van het boek een lezing geven en zullen een aantal van de 27 geïnterviewde ouderen enkele van hun verhalen voorlezen.

Dick Sipsma, Van oude mensen...

Dick Sipsma, Van oude mensen, de dingen die gaan komen, Cossee Essay, Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam 2008

Met Van oude mensen, de dingen die gaan komen, heeft Dick Sipsma een aanstekelijk optimistisch boekje geschreven over de toekomst van het ouder worden. Sipsma, medicus en als arts en hoogleraar een lange staat van dienst in de gerontologie en geriatrie, stoort zich met dit essay niet aan vak- en disciplinegrenzen. Met de joyeuze vrijheid van geest de gevorderde leeftijd eigen, schetst hij een beeld van de oude dag van morgen die in niets meer op die van vandaag lijkt.  Met vooroordelen tegen ouderen maakt hij korte metten: het gaat hier meestal om kwalijke en gedachteloze staaltjes van leeftijdsdiscriminatie,  die bij de huidige stand van de wetenschap geen enkele grond meer in de werkelijkheid hebben. Integendeel, bij het huidige tempo van voortschrijden van de techniek (of het nu het sleutelen aan de genen of de domotica betreft) is het nog slechts een kwestie van tijd, of we hebben de gemiddelde levensverwachting tot aartsvaderlijke proporties weten op te krikken. Daarbij zullen we voorgoed afscheid kunnen nemen van het beeld van het kwakkelende oudje: we zullen tot op hoge leeftijd gezond kunnen blijven en dan snel en pijnloos aan comorbiditeit sterven. 

Sipsma is utopist, en schaamt zich er niet voor.  Voor hem lopen werkelijkheid en toekomstdroom soms naadloos in elkaar over, als we er met zijn allen maar voor gáán.  Al gaat hij in zijn bespiegeling wijde cultuurfilosofische vergezichten niet uit de weg; hij blijft daarin wel de medicus, die zich op feiten wil baseren.  Een vooruitgangsgelovige van de oude stempel, die heilig gelooft in de macht van de ratio. Wie ouderdom alleen als aftakeling ziet gebruikt zijn verstand niet! Hij laat zich ringeloren door een gerontologisch deficit-model! Oud worden als (ader) ‘verkalking’, of als mechanische ‘slijtage’ – het zijn ideologische beelden die er feitelijk volstrekt naast zitten. Oud worden is, aldus een recent gerontologisch model dat dichter bij de werkelijkheid staat,  hoogstens te omschrijven als een proces van toenemende kwetsbaarheid, frailty.  Dat kan de ouderdom net zo goed vergallen. Maar aan slijtage is niets te doen, aan kwetsbaarheid wel – dat is het verschil, zegt Sipsma. 

Als we maar kijken met de ogen van de wetenschap, raken we volgens hem allerlei vormen van ‘ageïsme’ vanzelf kwijt, Neem het vooroordeel dat als je maar oud genoeg wordt, je vanzelf ‘kinds’ of ‘seniel’ wordt. Zo werd dat in de vorige eeuw nog genoemd. Nu weten we dat dementie een ziekte is, en niet iedereen dement wordt. Ziektes kun je bovendien behandelen en – in de toekomst hopelijk – genezen.

Dat we met zoveel tegelijk nu steeds ouder worden, is ook geen ramp, maar een zegen, aldus de tegendraadse Sipsma. De vergrijzing is geen demografisch ongelukje in de evolutie, maar een blijvertje. Sterker nog: het is een historische noodzaak. We móeten wel ouder worden, nu de menselijke cultuur zo complex wordt dat mensen een lang leven nodig hebben om al die kennis aan te sturen en over te dragen. Dat we ouder worden vloeit noodzakelijk voort uit de evolutie van de menselijke cultuur.

Voor een evenwichtige samenleving hebben we de wijsheid van de nieuwe oudere (door Sipsma de ‘novogeront’ gedoopt) hard nodig. Takelen dan ouderen ook cognitief niet af? Zullen ze het niet afleggen tegen de flexibiliteit van de jongeren, waar onze dynamische kenniscultuur in zijn lofzang op de jeugd om vraagt?  Ook dit vooroordeel kan Sipsma met wetenschap ontkrachten. Met bijv. Elkhohon Goldberg (De wijsheidsparadox) kan hij zeggen dat jongeren innovatiever zijn dan ouderen, meer uithoudingsvermogen hebben en meer kunnen ‘multitasken’, maar dat ouderen op hun beurt een groeiend vermogen hebben tot patroonherkenning. Zij weten snel en vaak feilloos  inzicht te hebben in waar het in complexe situaties om gaat en in welke richting de oplossing ligt (32v.). Als we inzien dat ze beide elkaar nodig hebben, zal er een vitale samenleving ontstaan die warmer, socialer, rustiger is dan die we nu kennen.

Wie medisch zo vrolijk gestemd is over de nieuwe oudere als Sipsma, stemt er ook niet mee in dat hij maatschappelijk na veertig jaren trouwe dienst wordt afgeserveerd. Met pensioen gaan kan altijd nog, zegt Sipsma, die zelf ook van geen wijken weten wil. De driefasen structuur van scholing, werk en pensioen  is dan ook te beschouwen als een erfenis uit de 19e eeuw. Hij zal  vervangen worden door een samenleving waarin we levenslang leren, recreëren en werken, en dat allemaal naast en niet meer na elkaar (Sipsma volgt hier Mathilda Riley, overigens zonder haar te noemen).

Heerlijk, zo’n toekomstvisie, die even een andere toon aanslaat dan de gerontofobische doemscenario’s, die de discussies over de betaalbaarheid van de AOW en de chronische tekorten aan mensen en geld in de ouderenzorg aanjagen.  We kunnen deze utopie in die debatten goed gebruiken. 

Maar hoe reëel is hij uiteindelijk?

Met zijn vooruitgangsgeloof blijft Sipsma toch een typische 19e eeuwse sciëntist, die veel, zo niet alles verwacht van wetenschap en techniek. Waar die open plekken laten, vult hij ze met het evolutionairtheoretisch paradigma.  Zo veegt hij aan het eind van zijn beschouwing de vloer aan met de hypothese van een ‘intelligent design’ en ‘de god van (Cees) Dekker’. Maar lijkt hij zelf welhaast met even grote religieuze bevlogenheid te geloven in de weldaden van de verzilverde samenleving, die ons door de genetische versleuteling van ons genoom (‘wat ethici en antitranshumanisten ook zullen zeggen’, 87) ten deel zullen  vallen.  Aanstekelijk optimisme is prima, denk ik bij het slot van het boekje, als het betoog wat uit de rails gaat lopen, maar een tikkeltje minder toekomstgelovig mag ook. 

Seminar Existentiële Gerontologie

Oud worden confronteert mensen met hun eindigheid, en wakkert het verlangen naar transcendentie aan. Want is een leven dat ‘klaar’ is ook ‘afgerond’?

In het kader van het Expertisenetwerk Ouderen en Levensvragen (Vilans) houdt de Protestantse Theologische Universiteit (PThU), in samenwerking met Reliëf, op vrijdag 6 juni een seminar Existentiële Gerontologie, onder de titel:

Getting old or growing old?

De dag is bedoeld voor professionals in de ouderenzorg en -welzijn, gerontologen, theologen, psychologen, en andere geïnteresseerden in de doordenking van levensvragen. De studiedag vormt de start van een interdisciplinair Netwerk Existentiële Gerontologie.

Sprekers zijn prof. dr Gary M. Kenyon (Chair of Gerontology Department, St. Thomas University (Canada)) en prof. dr William L. Randall (Gerontology Department, St. Thomas University (Canada)), prof. dr Ruard Ganzevoort (VU/Windesheim), dr Ernst Bohlmeijer (UT), prof. dr Joep Dohmen (UvH), dr Renée van Riessen (PThU) en prof. dr Frits de Lange (PThU). Voor het complete programma zie hieronder, of www.pthu.nl.

De dag wordt gehouden aan de vestiging Kampen van de PThU en duurt van 10.00 tot 16.00 uur. De kosten bedragen € 60,-. De voertaal is Engels.

Wilt u zich opgeven voor deze dag? Dat kan via 038 33 71 611, vestigingkampen@pthu.nl, en het invulformulier op www.pthu.nl.

PROGRAMMA

10.30 – 11.15 uur Existential Gerontology: The Journey to Life

prof. dr Gary M. Kenyon, Chair Gerontology Department, St. Thomas University, Fredericton, New Brunswick, Canada

11.15 – 11.30 uur Reflections on the Poetics of Aging

Een respons door prof dr William L. Randall (St. Thomas University, New Brunschwick)

11.30 – 12.00 uur Reacties van prof. dr Ruard Ganzevoort (VU/Windesheim) /, dr Ernst Bohlmeijer (UT)

12.00 – 12.30 uur discussie

(voertaal Engels)

12.30 – 13.30 lunch

13.30 – 15.30 uur Debat: zelfverwerkelijking op leeftijd: een ideaal voor de happy few of authentieke levenskunst? onder leiding van drs. Thijs Tromp (voertaal Nederlands)

13.40 – 14.00 uur, Joep Dohmen: In stijl eindigen. Het leven als kunstwerk

14.00 – 14.20 uur, Renée van Riessen: Persoonlijke identiteit als ‘onteigening’

14.20 – 14.50 uur, Frits de Lange: Je zelf opgeven

14.50 – 15.15 uur Thee

15.15 – 15.50 uur Discussie

15.50 – 16.00 uur Aankondiging Netwerk Existentiële Gerontologie; Afsluiting

16.00 – 17.00 uur Borrel

]]> http://goedoudworden.wordpress.com/2008/04/23/getting-old-or-growing-old-seminar-existentiele-gerontologie-6-juni-2008/feed/ 0 fritsdelange http://goedoudworden.wordpress.com/2008/03/16/de-armoede-van-het-zwitserlevengevoel/ http://goedoudworden.wordpress.com/2008/03/16/de-armoede-van-het-zwitserlevengevoel/#comments Sun, 16 Mar 2008 19:41:08 +0000 FL http://goedoudworden.wordpress.com/?p=56 ]]>

Prijs: € 14,50, ISBN: 9789021141848, Meinema, Zoetermeer 2008

Bestel bij het Boekencentrum

Een zwitserleven is het ideaal voor levenslustige pensionado’s die na hun zestigste nog een leuke tijd willen hebben. Na een leven lang hard werken komt het Grote, Grijze Genieten. Reizen, eten en drinken, uitgaan, jezelf verwennen – het pensioen voor de babyboomgeneratie lijkt een hedonistisch belevenisparadijs. In een tijd waarin steeds minder mensen in de hemel geloven, wensen zij zich de eeuwige gelukzaligheid nu. Ouderen willen in hun Derde Leeftijd graag onbekommerd de kroon op hun leven zetten. Maar worden we van het zwitserlevengevoel werkelijk gelukkig?

In dit essay wordt de strijd aangebonden met het Grijze Genieten. Niet alleen is een zwitserleven voor weinigen weggelegd, het deugt ook niet als ideaal. Behalve onbetaalbaar is het ouderwets, onrealistisch, onrechtvaardig, kortzichtig en oervervelend.
Een leuke oude dag is nog niet per definitie een goede oude dag. Is alleen een mooi leven een zinvol leven (geweest)?

Een voorpublicatie verscheen in Trouw, Letter & Geest (zaterdag 1 maart): ‘Voor altijd dansen in je blootje‘

Oud worden is een hele klus

(interview met de auteur, De Pers 11 maart 2008, door Marcel Hulspas)

Met levensverzekeraar Zwitserleven willen veel ouderen na hun pensioen uitsluitend nog het ‘zwitserlevengevoel’ ervaren: onbezorgd niks doen, tot de dood erop volgt. Wat een onzin, zegt theoloog Frits de Lange.

‘Het zwitserlevengevoel is een typisch babyboomersideaal. Babyboomers leven in feite nog als hun ouders: eerst hard werken, dan genieten. De nieuwe oudere wordt ouder, is gezonder en rijker. Maar hij denkt nog precies over de ouderdom als vroeger: hij wil van een ‘verdiende rust’ genieten. Hij heeft niet in de gaten dat de nieuwe ouderdom wel eens heel lang kan duren en dat niets doen ongelooflijk kan gaan vervelen. Wie wil er nou dag in dag uit op een terrasje zitten of eeuwig in een all inclusive resort? Je verdwijnt naar de marge van de samenleving. De volgende generaties zal hopelijk een beter evenwicht vinden tussen werk, scholing, zorg en vrije tijd en flexibeler met pensionering omgaan. Langer in deeltijd doorwerken, actiever blijven participeren aan de samenleving. En niet voor je zwitserlevenpensioen krom gaan liggen.’

U noemt het zwitserlevengevoel vals genieten. Echt genieten is iets anders. Maakt Frits de Lange dat uit?

Laat mensen genieten waarvan ze willen! Ik wil niet de moralist uithangen. Maar de opvatting van geluk die uit het ZLG spreekt is wel heel mager. Uit psychologisch onderzoek blijkt dat mensen zich pas echt gelukkig voelen als ze gewaardeerd worden door anderen, het goed zit met hun relaties, ze zichzelf accepteren wie ze zijn, en iets gepresteerd hebben waar ze met voldoening op terugkijken. Dan pas geniet je toch echt van een terrasje?

Maar iedereen mag toch dagdromen?

Idealen hebben is gezond, maar ze moeten wel aansluiten bij de werkelijkheid. Voor veel AOW-ers is het Zwitserleven onbetaalbaar. Bovendien is oud worden een hele klus, waarbij je soms alles op alles moet zetten om het verval te slim af te zijn. Het is een nieuwe levensfase, die je actief en creatief vorm moet geven om het een beetje zinnig te maken. Ik noem het ook onrealistisch omdat veel ouderen andere idealen hebben. Ze weten beter. Ze besteden hun tijd liever aan vrijwilligerswerk of aan hun kleinkinderen.’

U noemt dat gevoel een quasi-religie. Waarom?

Onze gelovige grootouders hoopten op een hiernamaals en gingen er dus van uit dat ze eeuwig zouden leven. De gemiddelde levensverwachting was vroeger veel lager dan nu, maar voor hun gevoel leefden ze oneindig lang. Hun zwitserlevengevoel begon pas in de hemel. Hun geseculariseerde kinderen zijn dat geloof in de hemel kwijtgeraakt, maar ze maken zich zulke grote illusies over het Grijze Genieten na hun pensioen, dat ik als theoloog denk: dit is niet normaal meer, dit is religieuze projectie!’

Misschien kunnen de kerken nog iets van deze nieuwe religie leren…

Het christelijke geloofsvisioen verlangt naar ‘een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.’ Het traditionele christendom is dat laatste vaak vergeten. Het stuurde de mensen te snel naar de hemel. De stijging van de gemiddelde levensverwachting rechtvaardigt een andere, meer aardse, militante religie waarin het leven een godsgeschenk is dat je tot op de bodem moet willen leegdrinken. Ik ervaar de toegenomen gezonde levensverwachting in onze tijd als een zegen van boven. Laten we liever langer willen leven. Doodgaan kan altijd nog. De hemel wacht wel.’

Douwe Draaisma, De heimweefabriek. Geheugen, tijd & ouderdom, Historische Uitgeverij Groningen 2008 (recensie gepubliceerd in Trouw, 8 maart 2008)

Je komt weer bij je hoogbejaarde ouders op bezoek. Voor je gevoel was je er gisteren nog. Je bent nog niet binnen of je krijgt te horen dat het wel erg lang geleden is dat je er was. Het gesprek begint al goed.

Douwe Draaisma had ons heel wat onderlinge irritatie kunnen besparen. Hij legt uit dat dit verschil in inschatting tussen oud en jong weinig te maken heeft met de gewenste bezoekfrequentie, maar alles met geheugen. Er is sprake van ‘omgekeerde telescopie’: een scherpe herinnering lijkt dichterbij in de tijd dan een vage, en een vage lijkt vroeger te hebben plaatsgevonden dan een scherpe. Omdat het inprentingsvermogen van ouderen afneemt, lijkt een bezoek voor hen langer geleden dan voor hun jongere kinderen die gebeurtenissen intenser opslaan, en daarom recenter in de tijd plaatsen. ‘Ouders en kinderen turen naar elkaar door tegengesteld gerichte kijkers’ , schrijft Draaisma.

In De heimweefabriek zet geheugendeskundige Draaisma zo menig misverstand recht. Als geen ander bezit hij de gave om empirische wetenschap en de dagelijkse ervaringswereld met elkaar te verbinden. Of het nu gaat om de state of the art in het psychologische geheugenonderzoek, de plot van een roman van Max Frisch, de heimwee van Friese emigranten in Nieuw-Zeeland of een fototherapie met dementerenden in een Drents verpleeghuis, Draaisma rijgt stilistisch alles prettig aaneen. En passant prikt hij hardnekkige fabels door (zoals de illusie dat je je geheugen kunt verbeteren door het te trainen), en stelt hij ouderen die aan zichzelf gaan twijfelen gerust. Jongeren kunnen net als ouderen soms niet op namen komen, maar wijten het dan niet aan de leeftijd. En: ouderdomsvergeetachtigheid is geen voorteken van dementie.

Het verbindend thema in de heimweefabriek is het geheugen van ouderen. Dat gaat achteruit, zegt de oppervlakkige waarnemer. Maar hij kijkt niet precies genoeg. ‘Opgaan, blinken en verzinken’ gaat voor de meeste cognitieve vermogens niet op, blijkt uit onderzoek. Die blijven een leven lang redelijk intact, ook al moeten ze tenslotte wel steeds meer inleveren. Het concentratievermogen vermindert, de capaciteit van het werkgeheugen neemt af en nieuwe informatie wordt trager verwerkt. Lange tijd bespeur je niks van het verval dat zich inzet. Draaisma vergelijkt het cognitieve ouder worden met een trans-Atlantische vlucht: de daling wordt al ver voor het bereiken van de bestemming met een lange glijvlucht ingezet, maar de reiziger merkt op zijn hoogst een lichte vertraging. Nu al? Ik ben er nog lang niet! kan hij denken, hoog boven de oceaan. Maar ook al is de eerste voorbereiding getroffen, het zal nog heel lang duren voor de – uiteindelijk snelle – landing zal plaatsvinden.

Draaisma gunt de oudere tijd van leven. Hij dwingt hem niet tot een krampachtige ontkenning van de levensfase waarin hij verkeert. Niet alleen gelooft hij niet dat het geheugen door middel van cognitieve fitness training kan worden opgerekt (het geheugen is geen spier), hij vindt het ook zinloos.

Niet dat het geheugen vermindert als mensen ouder worden, is voor hem fascinerend, maar dat het zo verandert. De schakeringen in het geheugenlandschap van ouderen zijn nog grotendeels onbekend terrein. De ouderdom wordt nog teveel als een statische periode, een fase van ‘naargeestige eenvormigheid’ gezien. Draaisma is als de eskimo met tientallen verschillende namen voor ‘sneeuw’: hij beschikt over een rijke woordenschat die hem in staat stelt nuances aan te brengen waar anderen alleen van ‘vergeten’ en ‘onthouden’ spreken. Een vakgenoot van hem turfde eens 256 soorten geheugen. Ouderen mogen in het ene gebied verliezen lijden (bijvoorbeeld in het ‘proleptisch geheugen’ dat onthoudt welke plannen we gemaakt hebben), op een ander winnen ze terrein.

Hoe ouder mensen worden, des te meer spelen de herinneringen aan hun jeugd op. Aan dit reminiscentie-effect wijdt Draaisma het hart van zijn boek. Het geheugen blijkt geen trouwe huisknecht, maar kan mensen op hun oude dag als een brute belager bespringen. De herinneringscurve van ouderen bereikt als ze terugkijken op hun levensloop zo rond hun twintigste een piek. Daarna loopt hij snel weer terug en vlakt af, om net voor het heden nog even omhoog te zwiepen. Onze jeugd herinneren we ons als de dag van gisteren (‘in mijn tijd…’), terwijl de jaren daarna er nauwelijks toe lijken te doen. Vanwaar die wonderlijke ‘reminiscentiehobbel’? Biologische verklaringen zoeken het in de richting van een grotere ontvankelijkheid van het prille brein. Maar wie als emigrant rond zijn midden-dertigste de grote stap overzee maakte, herinnert zich van die periode meer dan van zijn Friese jeugd. Blijkbaar zijn beslissende gebeurtenissen in de levensloop meer doorslaggevend voor het autobiografisch geheugen dan neurologische openheid. Of wordt die openheid er op zijn minst door versterkt.

Maar wat is beslissend? Hier lijkt Draaisma’s cognitieve perspectief op het geheugen een grens te naderen. Hij zou de oversteek naar de filosofie moeten maken. In hoeverre is iemand verantwoordelijk voor zijn eigen leven en de herinnering daaraan? Blijft iemand ‘zichzelf’ gedurende een leven? Wat is zelf, identiteit eigenlijk? Günter Grass spreekt als laat zeventiger in zijn autobiografie De rokken van de ui in de derde persoon over ‘de jongen die ik me als vroeg beschadigde editie van mezelf probeer voor te stellen’ . De vitale herinneringen van veel ouderen die Draaisma beschrijft, cirkelen rondom ervaringen van schuld of schaamte, krenking of vernedering. In die morele sentimenten lijkt terugblikkend vaak de essentie van een heel leven te zijn gezogen. Pregnant komt dat naar voren in het opgenomen interview met breinwetenschapper Oliver Sachs. Hij stuit bij het schrijven van zijn autobiografie op zijn eigen reminiscentiehobbel: ‘Ik had steeds minder te vertellen. … Waarom is dat? Komt er steeds meer herhaling in je leven? Sla je minder van je ervaringen op als je ouder wordt? Is het de intensiteit waarmee je leeft als je jong bent? Ik kan niet goed kiezen tussen de hypothesen.’ De wetenschapper Sachs wordt gebiologeerd door het mechanisme van zijn eigen geheugen. Maar is dat de reden waarom hij eigenlijk zijn herinneringen ophaalt? Die blijkt ergens anders te liggen. ‘Ik schrijf voor een deel ook om te biechten, om vergiffenis voor mezelf te vragen,’ erkent hij. Ben ik wel een goede zoon geweest? is de vraag die Oliver Sachs uiteindelijk het meest bezighoudt.